Bộ luật Hồng Đức và chính sách hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội

Trong lịch sử pháp quyền phong kiến Việt Nam, Bộ luật Hồng Đức( còn gọi là Quốc triều hình luật) được các nhà nghiên cứu đánh giá là bộ luật điển hình và hoàn thiện nhất. Bộ luật này không chỉ nhằm bảo vệ đặc quyền, đặc lợi của giai cấp địa chủ phong kiến mà còn mang tính nhân đạo sâu sắc. Những quy định đối với người chưa thành niên phạm tội trong Bộ luật Hồng Đức thể hiện rõ nét chính sách hình sự của nhà nước phong kiến Hậu Lê: nghiêm nhưng độ lượng.

Khác với Bộ luật hình sự hiện hành, trong Bộ luật Hồng Đức, nhà lập pháp triều Lê đã quy định việc áp dụng hồi tố đối với người chưa thành niên phạm tội. Điều 17 Bộ luật Hồng Đức quy định: “Người nào khi phạm tội chưa già cả, tàn tật đến khi già cả, tàn tật mới phát hiện thì xử tội theo luật khi già cả, tàn tật và khi nhỏ mà phạm tội đến khi lớn mới phát giác thì xử tội theo luật khi còn nhỏ”.

Như vậy, với nguyên tắc hồi tố cho thấy các nhà lập pháp triều Lê đã rất quan tâm đến thời điểm phạm tội sao cho việc xử lý người chưa thành niên phạm tội theo hướng có lợi khi áp dụng luật.

Để xử lý người chưa thành niên phạm tội, nhà làm luật đã phân biệt khả năng và mức độ trách nhiệm hình sự của họ. Điều 16 Bộ luật Hồng Đức quy định: “ Những người từ 70 tuổi trở lên, 15 tuổi trở xuống và những người bị phế tật phạm từ tội lưu trở xuống đều cho chuộc tội bằng tiền; …10 tuổi trở xuống… phạm tội phản nghịch, giết người, đáng phải tội chết thì cũng tâu vua để xét định; ăn trộm và đánh người bị thương thì cho chuộc, còn ngoài ra không bắt tội; 7 tuổi trở xuống dầu có bị tội chết cũng không hành hình…”
Như vậy, Quốc Triều Hình Luật không quy định mức độ khoan hồng chung cho các độ tuổi, mà qui định các mức độ khoan hồng khác nhau tuỳ theo độ tuổi. Cụ thể:
- Những người từ 15 tuổi trở xuống:
Theo các nhà lập pháp triều Lê, trẻ em ở độ tuổi từ 15 tuổi trở xuống thì về mặt thể chất cũng như nhận thức xã hội chưa hoàn thiện. Vì vậy, những người ở độ tuổi này chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự khi phạm vào nhóm tội thập ác( mười tội ác). Đối với những trường hợ¬p phạm từ tội lưu trở xuống thì được áp dụng nguyên tắc chuộc tội bằng tiền.

Điều 665 Bộ luật Hồng Đức còn nghiêm cấm áp dụng hình thức tra khảo với người từ 15 tuổi trở xuống: “Những người đáng được nghị xét giảm tội như 70 tuổi trở lên, 15 tuổi trở xuống, người bị phế tật thì không được tra khảo họ, chỉ cần căn cứ lời khai của nhân chứng mà định tội”.

Như vậy, theo Bộ luật Hồng Đức, việc xử lý những người 15 tuổi trở xuống phạm tội chủ yếu là nhằm giáo dục, qua đó giúp họ sửa chữa sai lầm, phát triển lành mạnh chứ không nặng về trừng phạt.

- Những người từ 10 tuổi trở xuống:
Những người ở độ tuổi này phải chịu trách nhiệm hình sự khi phạm vào nhóm tội thập ác. Tuy nhiên, việc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với họ phải được cân nhắc thận trọng và chỉ có nhà vua- người đứng đầu nhà nước phong kiến mới có thẩm quyền trực tiếp xem xét, giải quyết vụ việc. Quy định đặc biệt này của Bộ luật Hồng Đức thể hiện rõ nét sự quan tâm sâu sắc của nhà nước phong kiến Hậu Lê đối với thiếu niên, nhi đồng.
Trường hợp phạm tội ăn trộm và đánh người bị thương thì được áp dụng nguyên tắc chuộc tội bằng tiền.
Ngoài các tội phản nghịch, giết người, trộm cắp, đánh người gây thương tích đã được liệt kê trong Điều 16 Bộ luật Hồng Đức, những người từ 10 tuổi trở xuống không phải chịu trách nhiệm hình sự về bất cứ hành vi trái pháp luật nào khác mà họ gây ra đối với xã hội.

Có thể thấy, vấn đề xử lý và áp dụng biện pháp hình sự đối với người những người từ 10 tuổi trở xuống chỉ được tiến hành khi họ thực hiện những tội phạm đặc biệt nghiêm trọng. Việc xử lý phải bảo đảm vừa mang tính pháp lý vừa mang tính nhân văn, vì sự phát triển lành mạnh của người chưa thành niên.

- Những người từ 7 tuổi trở xuống:
Là người chưa đủ năng lực chịu trách nhiệm hình sự. Tuy vậy, nhà lập pháp cũng đã dự liệu những tình huống thực tế có thể xảy ra và thể hiện rõ thái độ của nhà nước đối với nhóm người này. Quy định này cho thấy sự đặc biệt khoan hồng của nhà nước cho nhóm đối tượng trẻ em từ 7 tuổi trở xuống trong xã hội nếu chẳng may họ phạm phải những tội phạm đặc biệt nghiêm trọng mà nếu những người khác thực hiện có thể phải chịu hình phạt tử hình.
Có thể thấy, đường lối chung trong việc xử lý người chưa thành niên phạm tội trong Bộ luật Hồng Đức là hạn chế việc áp dụng các chế tài hình sự và vạn bất đắc dĩ buộc phải áp dụng chúng, thì theo hướng giảm nhẹ đáng kể so với người đã thành niên trong trường hợp tương tự. Bộ luật Hồng Đức đã thể hiện rõ nét trách nhiệm của xã hội, của người đứng đầu nhà nước phong kiến, nhất là của gia đình đối với những người dưới 16 tuổi- đối tượng dễ bị tổn thương trong xã hội. Đây chính là một trong những điểm tiến bộ, nhân đạo của pháp luật thời Hậu Lê.

Kế thừa và phát triển những quy định tiến bộ trên của Bộ luật Hồng Đức, BLHS hiện hành dành riêng một chương (Chương X) quy định về chính sách xử lý người chưa thành niên phạm tội. Những nguyên tắc cơ bản được quy định tại Điều 69 BLHS như sau:

“1. Việc xử lý người chưa thành niên phạm tội chủ yếu nhằm giáo dục, giúp đỡ họ sửa chữa sai lầm, phát triển lành mạnh và trở thành công dân có ích cho xã hội.
Trong mọi trường hợp điều tra, truy tố, xét xử hành vi phạm tội của người chưa thành niên¬, các cơ quan nhà nước có thẩm quyền phải xác định khả năng nhận thức của họ về tính chất nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, nguyên nhân và điều kiện gây ra tội phạm.


2. Người chưa thành niên phạm tội có thể được miễn trách nhiệm hình sự, nếu người đó phạm tội ít nghiêm trọng hoặc tội nghiêm trọng, gây hại không lớn, có nhiều tình tiết giảm nhẹ và được gia đình hoặc cơ quan, tổ chức nhận giám sát, giáo dục.

3. Việc truy cứu trách nhiệm hình sự người chưa thành niên phạm tội và áp dụng hình phạt đối với họ được thực hiện chỉ trong trường hợp cần thiết và phải căn cứ vào tính chất của hành vi phạm tội, vào những đặc điểm về nhân thân và yêu cầu của việc phòng ngừa tội phạm.

4. Khi xét xử, nếu thấy không cần thiết phải áp dụng hình phạt đối với người chưa thành niên phạm tội, thì Toà án áp dụng một trong các biện pháp tư pháp được quy định tại Điều 70 của Bộ luật này.

5. Không xử phạt tù chung thân hoặc tử hình đối với người chưa thành niên phạm tội. Khi xử phạt tù có thời hạn, Toà án cho người chưa thành niên phạm tội được hưởng mức án nhẹ hơn mức án áp dụng đối với người đã thành niên phạm tội tương ứng.
Không áp dụng hình phạt tiền đối với người chưa thành niên phạm tội ở độ tuổi từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi.

Không áp dụng hình phạt bổ sung đối với người chưa thành niên phạm tội.

6. Án đã tuyên đối với người chưa thành niên phạm tội khi chưa đủ 16 tuổi, thì không tính để xác định tái phạm hoặc tái phạm nguy hiểm”.

Bộ luật Hồng Đức ra đời cách đây hơn 500 năm nhưng tư tưởng pháp lý tiến bộ và tinh thần nhân văn cao cả của các nhà lập pháp triều Lê đối với người chưa thành niên phạm tội vẫn có giá trị to lớn, đáng trân trọng và kế thừa trong việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam nói chung và trong việc hoàn thiện pháp luật hình sự nói riêng.

Cao Thị Hà
P.Trưởng khoa NN-PL

Trả lời Mai Le , 19:06 ngày 30/03/2014 Xem thêm