Soạn bài thực hành các phép tu từ phép điệp và phép đối

TIẾNG VIỆT: THỰC HÀNH CÁC PHÉP TU TỪ: PHÉP ĐIỆP VÀ PHÉP ĐỐI

A- GỢI Ý TRẢ LỜI CÂU HỎI, BÀI TẬP

I-   Bài luyện tập về phép điệp (điệp ngữ):

Bài tập 1. Đọc những ngữ liệu (SGK) và trả lời câu hỏi.

Gợi ý:

a1. Trong ngữ liệu (1), "nụ tầm xuân" được lặp lại nguyên vẹn. Nếu thay thế bằng "hoa tầm xuân" hay "hoa cây này" thì câu thơ sẽ có một số thay đổi:

-     Về ý: Trong ngữ liệu, "nụ tầm xuân" khiến ta liên tưởng tới người con gái. "Nụ tầm xuân" nở cũng như "em có chồng rồi". Nếu thay như trên thì cơ sở để liên tưởng sẽ bị mờ nhạt, ý câu thơ sẽ chỉ như tả một loài hoa vậy. Hơn nữa, cụm từ "nụ tầm xuân” lặp lại như vậy còn biểu thị tâm trạng nuối tiếc nhức nhối trong lòng chàng trai.

-     Về nhạc điệu: Thực chất ba câu đầu không có vần nhưng đọc lên ta không cảm giác thấy điều đó là vì phép điệp ngữ đã tạo nên một thứ nhạc riêng mà nếu thay như trên thì thứ âm nhạc này sẽ bị phá vỡ.

a2. Cũng trong ngữ liệu (1), bốn câu cuối có sự lặp lại hai cụm từ "chim vào lồng” và "cá mắc câu".

-     Sự lặp lại này nhằm nhấn mạnh tình cảnh "cá chậu, chim lồng" của người con gái.

-     Nếu không lặp lại như thế thì sự so sánh cũng đã rõ ý. Nhưng việc lặp lại đã tô đậm thêm một lần nữa ý so sánh. Qua đó, cô gái muốn khẳng định với chàng trai về tình cảnh không thể thay đổi của mình.

-     Cách lặp ở đây không giống với cách lặp ở câu trên. Đoạn trên, cụm từ "nụ tầm xuân" ở cuối câu này được lặp lại ở đầu câu kia. Đoạn dưới, hai cụm từ thuộc hai vế trong cùng một câu được lặp lại ở đầu mỗi câu tiếp theo, trong đó đầu câu thứ nhất lặp lại cụm thứ hai (cá mắc câu) và đầu câu thứ hai lặp lại cụm thứ nhất (chim vào lồng).

b.   Trong các câu ở ngữ liệu (2), việc lặp từ không phải là phép điệp tu từ mà chỉ đơn thuần là nhằm diễn đạt rõ ý mà thôi.

c.   Phát biểu định nghĩa về phép điệp (Xem phần: Những kiến thức và kĩ năng cần nắm vững).

Bài tập 2- (Bài tập ở nhà).

a.   Tìm ba ví dụ có điệp từ, điệp câu nhưng không có giá trị tu từ.

b.   Tìm ba ví dụ trong những bài văn đã học có phép điệp.

c.   Viết một đoạn văn có phép điệp theo nội dung tự chọn.

Gợi ý:

a.   Loại điệp từ không có màu sắc tu từ có thể thấy xuất hiện phổ biến ở các bài văn:

-     Anh ấy uống nhiều, nói nhiều và hát nhiều nữa.

-     Văn học giúp ta nhận thức cuộc sống, văn học còn chắp cánh ước mơ.

-     Tôi yêu con người phương Nam, yêu cái nắng gió phương Nam.

b.   Phép điệp được dùng khá phổ biến trong các tác phẩm văn học, đặc biệt là trong thơ (Các bài Ca dao đoạn trích truyện thơ Tiễn dặn người yêu; Bình Ngô đại cáo của Nguyễn Trãi; các đoạn trích Truyện Kiều của Nguyễn Du;...).

c.   Nên chọn kiểu văn miêu tả, văn thuyết minh hoặc văn nghị luận để viết đoạn văn. Khi viết những câu văn có phép điệp cần lưu ý để tránh nhầm lẫn với việc điệp từ, điệp câu nhưng không có giá trị tu từ.

II- Bài luyện tập về phép đối:

Bài tập 1: Đọc những ngữ liệu (SGK) và trả lời câu hỏi.

Gợi ý:

a.   Ngữ liệu (1) và (2) đều có cách sắp xếp từ ngữ cân đối giữa hai vế trong một câu. Mỗi câu đều có hai vế, mỗi vế đều có ba từ. Hai vế cân đối được gắn kết với nhau nhờ phép đối.

Vị trí của các danh từ (chim, người/ tổ, tông,...), các tính từ (đói, rách, sạch, thơm,...), các động từ (có, diệt, trừ,...) tạo thế cân đối là nhờ chúng đứng ở những vị trí giống nhau xét về cấu tạo ngữ pháp của mỗi vế (ví dụ hai danh từ "chim" và "người” đều đứng ở vị trí đầu mỗi vế; hai tính từ "sạch" và "thơm" đều đứng ở vị trí cuối mỗi vế;...).

b.   Trong ngữ liệu (3) và (4) có những cách đối khác nhau:

-     Ngữ liệu (3) sử dụng cách tiểu đối trong một câu (Khuôn trăng đầy đặn/ nét ngài nở nang; Mây thua nước tóc/ tuyết nhường màu da).

-     Ngữ liệu (4) sử dụng cách đối giữa hai câu (Rắp mượn điền viên vui tuế nguyệt/ Trót đem thân thế hẹn tang bồng).

c.   Ta có thể tìm thấy trong Hịch tướng sĩ của Trần Quốc Tuấn; Bình Ngô đại cáo của Nguyễn Trãi; Truyện Kiều của Nguyễn Du rất nhiều câu văn sử dụng phép đối. Ví dụ:

-     Hịch tướng sĩ: trăm thân này phơi ngoài nội cỏ/ nghìn xác này gói trong da ngựa; hoặc lấy việc chọi gà làm vui đùa/ hoặc lấy việc đánh bạc làm tiêu khiển/hoặc vui thú ruộng vườn/hoặc quyến luyến vợ con;...

-     Bình Ngô đại cáo: Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân/ Quân điếu phạt trước lo trừ bạo; Gươm mài đá, đá núi phải mòn/ Voi uống nước, nước sông phải cạn;...

-     Truyện Kiều: Gươm đàn nửa gánh/ non sông một chèo; Người lên ngựa/kẻ chia bào;...

-     Một người thợ nhuộm chết. Vợ ông ta đến nhờ cụ Tam nguyên Yên Đổ làm cho một đôi câu đối. Nguyễn Khuyến viết như sau:

+ Thiếp kể từ khi lá thắm se duyên, khi vận tỉa, lúc cơn đen, điều dại điều khôn nhờ bố đỏ.

+ Chàng dưới suối vàng có biết, vợ má hồng, con răng trắng, tím gan, tím ruột với trời xanh.

d.   Phát biểu định nghĩa về phép đối (xem phần: Những kiến thức và kĩ năng cần nắm -vững)

Bài tập 2. Phân tích các ngữ liệu sau và trả lời câu hỏi (xem nội dung trong SGK).

Gợi ý:

a.   Tục ngữ là những câu nói hết sức cô đọng, ngắn gọn và thường được sử dụng phép đối. Tục ngữ đúc kết những kinh nghiệm trong lao động sản xuất, trong ứng xử xã hội.

-     Phép đối trong tục ngữ có tác dụng làm cho người đọc, người nghe dễ nhớ, dễ thuộc.

-     Từ sử dụng trong tục ngữ hầu như không thể thay được vì mỗi tục ngữ đều mang tính cố định giống như các thành ngữ, quán ngữ. Hơn nữa, tục ngữ sử dụng phép đối rất cân chỉnh, không thể có một từ khác thay vào mà tính cân chỉnh của phép đối tốt hơn.

-     Phép đối trong tục ngữ thường đi kèm với các biện pháp ngôn ngữ như: thường gieo vần lung (tật/ thật); từ ngữ dùng mang giá trị tu từ (ẩn dụ, so sánh, nhân hoá,...); câu ngắn và thường tỉnh lược các bộ phận;...

b.   Tục ngữ là những câu rất ngắn nhưng vẫn khái quát được hiện tượng rộng, người không học mà cũng nhớ, không cố ý ghi lại mà vẫn được lưu truyền. Sở dĩ có được điều đó là vì cách diễn đạt của tục ngữ được chọn lọc, gọt giũa, có vần, có đối, nghe một lần là nhớ và rất khó quên.

Bài tập 3 (bài tập ở nhà).

a.   Tìm mỗi kiểu đối một ví dụ.

b.   Ra một vế đối cho các bạn cùng đối, kiểu như:

                        Tết đến, cả nhà vui như tết.

Gợi ý:

a.   Có nhiều kiểu đối: đối thanh điệu; đối từ loại; đối ngữ nghĩa;...

VD:

-     Chim có tổ / người có tông: kiểu đối thanh ("tổ"- thanh trắc)/ "tông" - thanh bằng).            .

-     Gần mực thì đen/gần đèn thì sáng, kiểu đối chọi về nghĩa (xấu/ tốt).

-     Đói cho sạch/rách cho thơm: kiểu đối từ loại (Các từ có cùng từ loại đối với nhau).

b.   Có rất nhiều cách ra vế đối, cần đọc nhiều câu đối của các bậc nho sĩ ngày xưa để học tập cách ra vế đối và cách đối.

Chú ý: Tham khảo thêm các bài bên dưới! Thấy hay thì like và chia sẻ ngay nhé.

15 bài hay nhất về Soạn bài thực hành các phép tu từ phép điệp và phép đối